*Anlatım bozuklukları konusu, öğrenciler tarafından en zor konu olarak algılanmaktadır. Bu aslında bir bakıma doğrudur. Çünkü bu konu, tüm dilbilgisi konularını içermektedir. Yani anlatım bozukluklarının bulunabilmesi için, diğer dilbilgisi konularının iyi bilinmesi gerekir.
*Anlatım bozukluklarının bulunabilmesi için, öncelikle kaliteli bir cümlenin nasıl olması gerektiği kavranmalıdır.
*Kaliteli bir cümlede gereksiz sözcük bulunmaz. Cümle kolay anlaşılır olmalıdır. Cümlede kelimeler özenle seçilmelidir. Gereksiz ayrıntılara yer verilmemelidir. Cümle kısa ve akıcı olmalıdır. Cümlede yapmacıksız ve içten bir anlatım olmalıdır.
ÖSS ile ilgili kaynaklarda, anlatım bozukluklarının sebepleri, başlıklar altında ele alınmıştır. Bunlar genel olarak şöyledir:
KALİTELİ BİR CÜMLEDE:

Ø Gereksiz sözcük bulunmamalıdır.
Ø Anlamca çelişen sözcükler bulunmamalıdır.

Ø Yanlış anlamda sözcük kullanılmamalıdır.
Ø Yardımcı eylem gereksiz kullanılmamalıdır.
Ø Sözcükler yanlış yerde kullanılmamalıdır.
Ø Anlam belirsizliği bulunmamalıdır.
Ø Yapısı yanlış sözcük bulunmamalıdır.
Ø Deyimler, yanlış anlam ve yazılışta kullanılmamalıdır.
Ø Atasözleri yanlış anlam ve yazılışta kullanılmamalıdır.
Ø Mantık hataları bulunmamalıdır.
Ø Tamlama yanlışları yapılmamalıdır.
Ø Ekler yanlış kullanılmamalıdır.
Ø Tümleç eksikliği olmamalıdır.
Ø Yüklem eksikliği, ek-fiil eksikliği olmamalıdır.
Ø Özne eksikliği olmamalıdır.
Ø Özne ve yüklem, olumluluk ve kişiler açısından uyumlu olmalıdır.

Not: Bir cümlede (ben-sen),(ben-o),(ben-siz),(ben-onlar),(sen-biz) zamirleri özne olursa, yüklem birinci çoğul şahıs (biz) olur.
Ben ve sen ileride oynayalım.
Benle o, sinemaya gittik.
Not: Bir cümlede (sen-o)(sen-siz)(sen-onlar) zamirleri özne olursa, yüklem ikinci çoğul şahıs (siz) olur.
Sen ve Ahmet nereye gidiyorsunuz?
Not: Özne ve Yüklemin tekil-çoğul uyumu:
A)Özne insan ise;
1)Özne tekil ise, yüklem tekil olur.
2)Özne çoğul ise, yüklem tekil veya çoğul olabilir.
B)Özne insan dışı bir varlık ise;
Özne ne olursa olsun, yüklem tekil olur.
İstisna: Saygı anlamı için, tekil özne, çoğul yüklem kullanılabilir.
Müdür Bey geldiler.
Not: Özne birden çok olmayı ifade eden sıfat alırsa ya da belgisiz zamir olursa, yüklem tekil olur.
Üç kişi yanıma geldi.
Birçok insan bu bölgeye göç etti.
Herkes aynı şeyi yapıyor.
Not: Kişileştirme yapıldığı durumlarda çoğul özne çoğul yüklem kullanılabilir.
Karlar havada ahenkle dans ediyorlar.

        ANLATIM BOZUKLUĞU OLAN-OLMAYAN CÜMLELER
*Hiç kimse onu hor görmüyor, ona yardım ediyordu.
Özne-yüklem olumluluk açısından uyumsuz.
Virgülden sonra “herkes” sözcüğü getirilmeli.

*Bu konuda yetkililerle konuşarak, onların görüşünü almayı düşünüyoruz.
Anlatım bozukluğu yok.

*Bu tür dergilerin sayısı gittikçe azalıyor, okunmaz oluyor.
Özne eksikliği.
Virgülden sonra “bu tür dergiler” getirilmeli.

*Mumumuz bir yana, gaz lambamız; hatta, elektriğimiz bile yoktu.
Mantık hatası.
Doğrusu: “Elektriğimiz bir yana, gaz lambamız hatta mumumuz bile yoktu.”

*Özel ve devlet okulları bu yarışmaya katılacaktı.
Tamlama yanlışı.
Özel sözcüğünden sonra “okullar” sözcüğü getirilmeli.

*Şişmanlıktan kurtulmak için beslenmenize dikkat etmeli, ayrıca düzenli olarak spor yapmalısınız.
Anlatım bozukluğu yok.

*Toplantıda pasta ve meyve suyu ikram edildi.
Tamlama yanlışı. Pasta suyu gibi algılanıyor.
Doğrusu: “Toplantıda meyve suyu ve pasta ikram edildi.”

*Ona, çok kızmaz ama öcünü alırdı.
Dolaylı tümleç eksikliği.
Ama sözcüğünden sonra “ondan” sözcüğü getirilmeli.

*Çayı bazen, kolayı hiç içmem.
Yüklem eksikliği.
Bazen sözcüğünden sonra “içerim” sözcüğü getirilmeli.

*Yıllar önce, sevdiğim bir şairin, beğendiğim bir kitabını almıştım.
Anlatım bozukluğu yok.

*Dün, onu bir kez daha okuyarak, anılarımı tazelemek istedim.
Anlatım bozukluğu yok.

*Tatlı kurabiyeden az, tuzlu kurabiyeden hiç yemedim.
Yüklem eksikliği.
Az sözcüğünden sonra “yedim” sözcüğü getirilmeli.

*Saha, top oynamaya elverişli ve müsaitti.
Gereksiz sözcük kullanımı. Aynı anlamlı sözcükler kullanılmış.
Elverişli yada müsait sözcüklerinden biri cümleden çıkarılmalı.

*Kuşkusuz söylediklerin etkilemiş olmalı.
Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması. “Kuşkusuz” kesinlik ifade eder, “olmalı” ihtimal ifade eder. İkisi aynı cümlede olamaz.
“Kuşkusuz” yada “olmalı” cümleden çıkarılmalı.

*Bize karşı çekimser davranıyordu.
Yanlış anlamda sözcük kullanımı.
“çekimser” değil, “çekingen” olmalı.

*Eski Ankara Valisi geldi.
Sözcüğün yanlış yerde kullanılması.
Doğrusu: “Ankara eski valisi”

*Her yıl arkadaşıyla Bodrum'a gider, orada uzun bir tatil yapar.
Anlatım bozukluğu yok.

*Sınıfta kaldığına çok üzüldü, bunu kimseye söyleyemedi.
Anlatım bozukluğu yok.

*Kardeşini sinemaya götürdü.
Anlam belirsizliği.
“Kardeş”in kime ait olduğu belli değil.
Doğrusu: “Kendi kardeşini” yada “Onun kardeşini” olmalı.

*Yanlız kalmak, hoşuma gitmez.
Yapısı yanlış sözcük kullanımı.
“Yanlız” değil “Yalnız” olmalı.

*Haberi alınca ciğeri tutuştu.
Deyim yanlışı.
Doğrusu: “Haberi alınca etekleri tutuştu.”

*Yolda arkadaşlarıyla karşılaştı; onlara, olanları anlattı.
Anlatım bozukluğu yok.

*Görünen köy tercüman istemez.
Atasözü yanlışı.
Doğrusu: “Görünen köy kılavuz istemez.”

*Kuşlar, neşeyle uçuşuyorlar.
Özne-Yüklem uyumsuzluğu.
“uçuşuyorlar” değil “uçuşuyor.” olmalı.

*Toplumsal yaşamda, herkesin uymak zorunda olduğu kurallar vardır.
Anlatım bozukluğu yok.

*Kağıt tüketimi, bir toplumun gelişmişlik göstergelerinden biridir.
Anlatım bozukluğu yok.

*Masanın üzerindeki kağıtlar, kitaplar birbirine karışmış.
Anlatım bozukluğu yok.

*Sıkıntıdan bir deri, bir göbek kalmıştı.
Deyim yanlışı.
“göbek” değil “kemik” olmalı.

*Bu filmde toplum sorunları irdeleniyor ve topluma ayna tutuyor.
Özne yanlışı. (Özne eksikliği.)
Doğrusu: “… ve film topluma ayna tutuyor.”

*Dün aldığı gazeteleri, dergileri hala okuyamadı.
Anlatım bozukluğu yok.

*Sınav saati yaklaştıkça, heyecanım gittikçe artıyor.
Gereksiz sözcük kullanımı. (Aynı anlamlı sözcüklerin kullanılması.)
“gittikçe” cümleden çıkarılmalı.

*Bu nüans farkını anlamalısın.
Gereksiz sözcük kullanımı. (Aynı anlamlı sözcüklerin kullanılması.)
“nüans” yada “fark” cümleden çıkarılmalı.

*Aşağı yukarı, tam yedi yıldır görmüyorum.
Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması.
“Aşağı yukarı” yada “tam” sözcüklerinden sadece biri kullanılmalı.

*Bütün olasılıklarımı kullandım.
Yanlış anlamda sözcük kullanımı.
“olasılıklarımı” değil “olanaklarımı” olmalı.

*Yeni atılımlar yapacağımızı umut ediyorum.
Yardımcı eylemin gereksiz kullanımı.
“umut ediyorum” değil “umuyorum” olmalı.

*Yeni durağa gelmiştik ki, otobüs duraktan ayrıldı.
Sözcüğün yanlış yerde kullanımı.
Doğrusu: “Durağa yeni gelmiştik ki,………”

*Yazılarınızda, dilimize önem verilmeyişinden yakınıyorsunuz.
Anlatım bozukluğu yok.

*Birçok sözcüğü yerinde kullanmadığınızı üzülerek görüyorum.
Anlatım bozukluğu yok.

*Öğretmen okuluna doğru gidiyordu.
Anlam belirsizliği.
Belirsizliği gidermek için virgül kullanılmalı.
“Öğretmen, okuluna doğru gidiyordu.”

*Mahallemizde manavcılık yapıyordu.
Yapısı yanlış sözcük kullanımı.
“manavcılık” değil “manavlık” olmalı.

*Üç kişi yanıma geldiler.
Özne-yüklem uyumsuzluğu.
“geldiler” değil “geldi” olmalı.

*Bu koşullar içinde pek çok sanatçı olduğunu duyuyorum, görüyorum.
Anlatım bozukluğu yok.

*Dostluğumuzu pekiştiren, anlam kazandıran birçok ortak noktamız var.
Dolaylı tümleç eksikliği.
Virgülden sonra “ona” sözcüğü eklenmeli.

*Toplantıda, çeşitli hastalıklar ve bunların nedenleri konusunda açıklamalar yapılacak.
Anlatım bozukluğu yok.

*Bugün tatil olduğundan, sabahleyin geç kalktım.
Anlatım bozukluğu yok.

*Kitabı eleştiri ve tenkit yağmuruna tuttular.
Gereksiz sözcük kullanımı.
“eleştiri” yada “tenkit” sözcüklerinden biri atılmalı.

*Şüphesiz sen de onu görmüş olmalısın.
Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması.
“Şüphesiz” sözcüğü cümleden çıkarılmalı.

*Polis öfkeyle geçen arabayı durdurdu.
Sözcüğün yanlış yerde kullanılması.
Doğrusu: “Polis geçen arabayı öfkeyle durdurdu.”

*O kalemi hala arıyor.
Cümlede anlam belirsizliği.
Belirsizliği gidermek için virgül kullanılmalı.
“O, kalemi hala arıyor” yada “O kalemi, hala arıyor.”

*Kardeşi doğunca, onun ayakkabısı dama atıldı.
Deyim yanlışı.
“Ayakkabısı” değil “pabucu” olmalı.

*O, bizim sınıf öğrencisiydi.
Tamlama yanlışlığı. (Tamlayan eki eksikliği)
“sınıf” değil “sınıfın” olmalı.

*Her toplum, dilini geliştirme yoluna gitmesi gerekir.
Tamlama yanlışlığı.
“Her toplum” değil “Her toplumun” olmalı.

*Arkadaşımız, çok çalışkan bir çocuktu.
Anlatım bozukluğu yok.

*Ne sen, ne kardeşin geldi.
Yüklem eksikliği.
Doğrusu: “Ne sen geldin, ne kardeşin geldi.”


*Dün akşam, rüzgar ortalığı altüst etti.
Anlatım bozukluğu yok.

*Çocuğa ninni söylüyor, uyutmaya çalışıyordu.
Nesne eksikliği.
Doğrusu: “…, çocuğu uyutmaya çalışıyordu.” (“çocuğu” yerine “onu” getirilebilir.)

*Dün gece çok garip bir rüya gördüm.
Anlatım bozukluğu yok.

*Kutuların hepsi aynı görünüyorlar.
Özne yüklem uyumsuzluğu.
“görünüyorlar” değil “görünüyor” olmalı.

*Kimse suçlamıyor, saygı duyuyor.
Özne-yüklem uyumsuzluğu.
Virgülden sonra “herkes” sözcüğü getirilmeli.

*Zor ve çetin günler bizi bekliyor.
Gereksiz sözcük kullanımı.
“zor yada “çetin” cümleden çıkarılmalı.

*Boş araziye ağaç ekilecekti.
Yanlış anlamda sözcük kullanımı.
“ekilecek” değil “dikilecek” olmalı.

*Enflasyonun düşmesi fiyatlara etki etti.
Yardımcı eylemin gereksiz kullanılması.
“etki etti.” değil “etkiledi.” olmalı.

*Genç adamı bıçaklamış.
Cümlede anlam belirsizliği.
Virgül kullanılmalı. “Genç, adamı bıçaklamış.” Yada “Genç adamı, bıçaklamış.”

*Aldığım telefonu geri iade etmeliyim.
Gereksiz sözcük kullanımı.
“Geri vermeliyim” yada “iade etmeliyim” olmalı.

*Yürümeyi bırak, daha doğru dürüst koşamıyordu.
Mantık hatası.
Doğrusu: “Koşmayı bırak, daha doğru dürüst yürüyemiyordu.”

*Başkalarının sorunlarına önem verir, onlara çözümler bulmaya çalışırdı.
Anlatım bozukluğu yok.

*Bu yorucu çalışmanın ardından iyi bir tatil yapmayı düşünüyordu.
Anlatım bozukluğu yok.

*Simitleri senin, gazozları benim hesabıma yazdım.
Tamlama yanlışlığı.
Doğrusu: “ Simitleri senin hesabına, ……”

*Sinemayı çok seviyor, fakat gidemiyordu.
Dolaylı tümleç eksikliği.
Doğrusu: “….., fakat sinemaya gidemiyordu.”


*Yeni düzenlemeyle, trafik sıkışıklığı önlenmiş, kazalar da büyük ölçüde azalmıştır.
Anlatım bozukluğu yok.

*Trenin zamanında kalkmaması, yolcuların canını sıkıyor.
Anlatım bozukluğu yok.

*Hatasının farkında ve kibirli olmayan bir insandı.
Fiilimsi eksikliği.
Doğrusu: “ Hatasının farkında olan ve……”

Ses: İşitme organımız tarafından algılanan titreşimlere ses denir.
Harf: Seslerin yazıdaki karşılığına “harf” denir.Harfler, sesleri karşılayan işaretlerdir.
Alfabe: Dilde kullanılan tüm harflerin sıralanmış şekline alfabe denir.
Türk Alfabesi: 29 harften oluşur.
8'i sesli (ünlü) harf: a, e, ı, i, o, ö, u, ü
21'i sessiz (ünsüz) harf: b, c, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z
Ünlü Harfler:
Kalın Ünlüler: a, ı, o, u
İnce Ünlüler: e, i, ö, ü
Düz Ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak Ünlüler: o, ö, u, ü
Geniş Ünlüler: a, e, o, ö
Dar Ünlüler: ı, i, u, ü
Ünsüz Harfler:
Sert Ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p (fıstıkçı şahap)
Süreksiz Sert Ünsüzler: k, t, ç, p (ketçap)

Ünlü Uyumları:
a)Büyük Ünlü Uyumu:
*Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.
Yada ilk hecedeki ünlü harf ince ise, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.

a, ı, o, u a, ı, o, u yada e, i, ö, ü e, i, ö, ü

Türkiye, şehir, kağıttan, çelimsiz, gözlükçü

Not: “-yor, -ken, -ki, -leyin, -daş, -gil, -mtrak” ekleri büyük ünlü uyumunu bozabilir.
Geliyor, kaçarken, sabahleyin, meslektaş, halamgil, yeşilimtrak

Not: Tek heceli sözcüklerde ve bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Not: Yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu bulunmayabilir.
Telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyon

Not: Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına çıkmıştır.
Ana Anne
Karındaş Kardeş
Alma Elma

b)Küçük Ünlü Uyumu:
Kural-1: Bir sözcükte, ilk hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü bulunmalıdır.
“a, e, ı, i” “a, e, ı, i”

Kural-2: İlk hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede ya dar-yuvarlak, yada düz-geniş ünlü bulunmalıdır.
“o, ö, u, ü” ya “a,e” yada “u,ü”

*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır. Bir başa, bir sona bakılmaz. Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü uyuşmayabilir.
Ufaklık > u'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Sobacı > o'dan sonra a, a'dan sonra ı gelebilir.
Gelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek

* “-yor, -ki” ekleri küçük ünlü uyumunu bozabilir.

Bazı Genel Kurallar:
* Türkçede ilk heceden sonraki hecelerde “o, ö” harfleri bulunmaz.
Otobüs, Operatör, Radyo Türkçe değildir.

*Türkçede kelime kökünde iki ünlü yan yana bulunmaz.
Saat, Taassup, Şair, Şiir, Fuar Türkçe değildir.

*Türkçe sözcüklerde aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz.
Millet, Sıhhat

*Türkçe kelimelerde “j” harfi bulunmaz.
Japon, Jale, Jandarma
 

SES OLAYLARI

1- Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi) (Ses Düşmesi)
*Sözcükte bulunan bir sesli harfin; sözcük ek aldıktan sonra düşmesi ile oluşur.

Göğüs – Göğsü
Alın – Alnı
Burun – Burnu
Karın – Karnı
Oğul – Oğlu
Akıl – Aklı
Kayın – Kaynı
Sabır – Sabrı
Vakıf – Vakfı
Emir – Emri
---
Savur – Savrul
Kavur – Kavrul
Devir – Devril
Sıyır – Sıyrık
Ayır – Ayrıntı
Çevir – Çevril
---
Emir – Emretmek
Sabır – Sabretmek
Kahır – Kahretmek
Keşif – Keşfetmek
---
Kahve altı – Kahvaltı
Pazar ertesi – Pazartesi
Cuma ertesi – Cumartesi
Kayın ana – Kaynana
Ne asıl – Nasıl
Ne için – Niçin
Sütlü aş – Sütlaç
---
Sarı - Sararmak
Oyun – Oynamak
Yumurta – Yumurtlamak
Sızı – Sızlamak
Koku – Koklamak
---
*Aşağıdaki her iki yazımda kullanılmaktadır.
Şurada - Şurda
Nerede – Nerde
Dışarıda – Dışarda

2- Ünlü Türemesi: (Ses Türemesi)
*Bazen bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu olaya ünlü türemesi denir.
Az-cık – Azıcık
Genç-cik – Gencecik
Dar-cık – Daracık
Bir-cik – Biricik
Gül-cük – Gülücük
Öp-cük – Öpücük

3- Ünlü Daralması:
*“-a, -e” ünlülerinin “-yor” eki nedeniyle “ı,i,u,ü” ye dönüşmesi ile oluşur.

Kokla – Kokluyor
Sakla – Saklıyor
Dile – Diliyor
Kutla – Kutluyor
Bekle – Bekliyor
Gözle – Gözlüyor
Ağla – Ağlıyor
Anlama – Anlamıyor

Not: “-y” kaynaştırma harfinden önceki “-a, -e” harfleri konuşma dilinde daraltılsa bile yazıda daraltılmaz. Daraltılırsa yazım yanlışı olur.
Gelmeyen Yazıda
Gelmiyen Sözlü kullanımda
Yapmayan
Gitmeyen

Not: “-y” kaynaştırma harfinin istisna olarak, yazıda da daraltıcı özelliği görülebilir.
De Di-y-en
Ye Yi-y-en

4- Ünsüz Benzeşmesi ( Sert Ünsüz Benzeşmesi) (Ünsüz Sertleşmesi)
*Türkçe kurallara göre; sert ünsüz bir harften (fıstıkçı şahap) sonra ünsüzle başlayan bir ek gelecekse, ekin başındaki ünsüz “sert ünsüze” dönüşür.

Seç-gin Seçkin
Kitap-da Kitapta
Toprak-dan Topraktan
Çalış-dı Çalıştı
Çalış-gan Çalışkan
Simit-ci Simitçi
Küs-dü Küstü
4-de 4'te
Not: Bu kurala uyulmaması aynı zamanda yazım yanlışı kabul edilir.

5- Sert Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
“p,ç,t,k” harfleri ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir ek getirilirse; “p,ç,t,k” harfleri “b,c,d,g,ğ” ye dönüşür.

Yurt-u – Yurdu
Kanat-ı – Kanadı
Bilek-i – Bileği
Renk-i – Rengi
Güç-ü – Gücü
Kitap-ı – Kitabı
Ağaç-a – ağaca
Kap-a – Kaba

Not: Bütün kelimelerin bu kurala uyduğu söylenemez.
İp-i – İpi
Saç-ı – Saçı
Ot-u – Otu
Hukuk-u – Hukuku

Not: Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde uygulanmaz.
Zonguldak'a
Tokat'ı

6- Ünsüz Düşmesi (Ses Düşmesi)
Küçük-cük – Küçücük
Yumuşak-cık – Yumuşacık
Alçak-l-mak - Alçalmak
Çabuk – Çabucak
Ufak – ufalmak
Üst-teğmen – Üsteğmen

7- Ünsüz Türemesi:( Ses Türemesi)
His-etmek – Hissetmek
Hak-ı – Hakkı
Zan-etmek – Zannetmek
Hal-olmak – Hallolmak

Not: Bileşik fiiller oluşurken ses düşmesi yada ses türemesi yaşanıyorsa, sözcükler mutlaka bitişik yazılır.

8- Kaynaştırma Harfleri: (y,ş,s,n) (yaşasın)
*Türkçe'de iki ünlü yan yana gelmediği için, ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya kaynaştırma harfleri (y,ş,s,n) getirilir.

Soba-y-a
Su-y-u
İki-ş-er
Yedi-ş-er
Baba-s-ı
Kuzu-s-u
O-n-u
Araba-n-ın

Not: Kaynaştırma harflerinin iki ünlü arasında olmadan da kullanımı mevcuttur.
Kısa-y-dı
Şu-n-da
Bu-n-dan

9- Ulama:
Ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlüyle başlayan bir sözcük getirilmesiyle oluşur.
Evden_acilen_ayrıldım.

Not: Araya virgül gelmesi halinde ulama gerçekleşmez.
Ahmet, eve gitti. (Ulama yoktur.)

CÜMLE (TÜMCE):

Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir isteği… vb. bildiren sözcük yada sözcük dizisine cümle denir.

ÖSS'DE ÇIKAN CÜMLE ÇEŞİTLERİ:
TANIM CÜMLESİ
ÖZNEL CÜMLE
NESNEL CÜMLE
DOLAYLI ANLATIM
DOĞRUDAN ANLATIM
OLUMLU CÜMLE
OLUMSUZ CÜMLE
SORU CÜMLESİ
ÜNLEM CÜMLESİ
KOŞUL CÜMLESİ
SEBEB CÜMLESİ
VARSAYIM CÜMLESİ
TAHMİN CÜMLESİ
ÖNYARGI CÜMLESİ
KARŞILAŞTIRMA CÜMLESİ
ELEŞTİRİ CÜMLESİ
ÖZELEŞTİRİ CÜMLESİ
ÖNERİ CÜMLESİ
ÖĞÜT CÜMLESİ
AMAÇ CÜMLESİ
YORUM CÜMLESİ
DEĞERLENDİRME CÜMLESİ
TASARI CÜMLESİ
YAKINMA CÜMLESİ
KAYGI CÜMLESİ

BEĞENME CÜMLESİ
 

1) TANIM CÜMLESİ:
*Bir varlığa yada kavrama ait niteliklerin belirtildiği cümlelerdir.
Not: Bu tür cümleler “X nedir?”, “X kimdir?” sorularına cevap verir.
Not: Genelde cümle sonunda “-dir” eki bulunur.
Şiir, duyguların ifade edilmesidir. (Şiir nedir?)
Ahmet Haşim, Fecr-i Ati Şairidir. (Ahmet Haşim kimdir?)
Kalem, yazı yazmaya yarayan araçtır.
2) ÖZNEL CÜMLE: (ÖZNELLİK, SUBJEKTİF, GÖRECELİ, DEĞİŞEBİLİR)
*Doğruluğu kişiden kişiye değişebilen yargıların yer aldığı cümlelerdir.
*Bu tür cümlelerde kişinin kendi görüşü yer alır.
Reşat Nuri, Türkiye'nin en ünlü yazarıdır.
Bu eserinde, gereksiz birçok ayrıntıya yer vermiş.
Elma, insanların en sevdiği meyvedir.
 

3) NESNEL CÜMLE: (NESNELLİK, KANITLANABİLİR, OBJEKTİF, DEĞİŞMEYEN)
*Doğruluğu kişiden kişiye değişmeyen yargıların yer aldığı cümlelerdir.
*Bu tür cümlelerdeki yargılar herkesin kabul ettiği yargılardır.
Eserin ilk baskısı 2001 yılında yapıldı.
Eserde köylü-ağa çekişmesi anlatılmaktadır.
Bütün insanlar ölümlüdür.
Su, 100'C ‘de kaynar.

4) DOLAYLI ANLATIM:
*Bir kişinin sözünü, anlamını değiştirmeyecek şekilde, kendi ifadelerimizle aktarmamızdır.
Yarın, Ankara'ya gidecekmiş.
Eseri, zor şartlarda kaleme almış.
Babam, yanına gitmemi istedi.
5) DOĞRUDAN ANLATIM:
*Bir kişinin sözünü, olduğu gibi aktarmamızdır.
*Bu söz genelde tırnak işareti içerisinde yazılır.
Babam:“Yanıma gel.” dedi.
“Eseri, zor şartlarda kaleme aldım.” dedi.
Yarın, Ankara'ya gideceğim, dedi.
6) OLUMLULUK:
a) Olumlu Cümle:
*Cümlede bildirilen yargının gerçekleştiğini yada gerçekleşeceğini (bulunduğunu) bildiren cümlelerdir.
ÖSS, Haziran'da yapılacak.
Ahmet, keldir.
Eserde olumlu cümlelere çokça yer verilmiş.
O, ben kendimi bildim bileli cimridir.
b) Olumsuz Cümle:
*Cümlede bildirilen yargının gerçekleşmediğini yada gerçekleşmeyeceğini, (bulunmadığını) bildiren cümlelerdir.
Beklediğim mektup henüz gelmedi.
Film, senaryosu yönüyle, güzel değildi.
Kırmızı ışıkta geçilmez.
Osman, yarınki toplantıya gelemeyecekmiş.
Cebinde beş parası yoktu.
Not: Dilimizde “-siz, -me, -mez” gibi ekler, “yok, değil, ne…… ne……” gibi kelimeler, olumsuzluk oluşturmak için kullanılır.
Not: İki olumsuz bir olumluyu oluşturabilir.
Yok değil (Var)
 Not: Anlamca Olumlu, Yapıca Olumsuz Cümleler:
Sizin neler yaptığınızı bilmiyor değilim. (biliyorum)
Cebinde para yok değil. (var)
Yaptığı hareketi görmemiş olamazsın. (görmüşsündür.)
Oraya kim gitmek istemez. (gitmek ister.)
Not: Anlamca Olumsuz, Yapıca Olumlu Cümleler:
Ne kızı verir, ne dünürü küstürür. (vermez, küstürmez)
Bu haliyle onu kim beğenir? (kimse beğenmez)

7) SORU CÜMLESİ:
*Soru kelimesi yada soru eki bulunan; soru anlamı taşıyan cümlelerdir.
*Cevap bekleyen cümlelerdir.
Bakkaldan ekmek mi aldın?
Karşıda duran araba nereye gitti?
Bu güne kadar kaç kitap okudun?
Onu okulda da mı görmedin?
Not: Soru kelimesi bulunan bazı cümleler soru cümlesi olmayabilir.
Ne zaman uyuduğunu bilmiyorum.
Kalemimi kim aldıysa getirsin.
Not: Bazı cevap beklemeyen soru cümleleri vardır. (Sözde soru cümlesi)
Köşeyi döndüğümde onu görmeyeyim mi?
Kim korkar fareden?
Ona bu olanları nasıl anlatırım?
8) ÜNLEM CÜMLESİ:
*Seslenme, heyecan, sevinç, şaşma, sıkılma vb. ifadelerden oluşan ünlem kelimelerinin kullanıldığı cümlelerdir.
Off, yine olmadı!
Hey, orada durma!
Eyvah, o da burada!
Çok güzel bir araba!
Göreyim sizi arkadaşlar!
Hah, işte geldi!
9) KOŞUL (ŞART) CÜMLESİ:
*Bir işin, oluşun, durumun gerçekleşmesini yada gerçekleşmemesini şarta bağlayan cümlelerdir.
Sussanız da derse başlasak.
Çok çalışırsan, sen de kazanırsın.
İçeri girebilirsin; fakat, önce bilet almalısın.
Onu görmedikçe, yardımcı olamam.
10) SEBEP CÜMLESİ:
*Bir olayın, bir durumun gerçekleşme yada gerçekleşmeme sebebini ortaya koyan cümlelerdir.
*Bu tür cümlelerde “neden, niye, hangi sebeple, niçin” sorularına cevap bulunabilir.
Alış-veriş yapmak için markete gitti.
Çok konuştuğundan başına bunlar geldi.
Onu gördüğümden beri işim rast gitmedi.
11) VARSAYIM CÜMLESİ:
*Bir olayın yada durumun bir an için olduğunu (gerçekleştiğini) farz etmektir.
Tut ki bu çukuru kazdık.
Diyelim ki eser çok sattı.
Bir an için tatile gittiğini düşün.
12) TAHMİN (OLASILIK-İHTİMAL) CÜMLESİ:
*Bir şeyin görünüşe göre olacağının sanıldığı, kesinlikten yoksun, kişisel yargılardır.
Hava soğudu, kar yağabilir.
Burada yok, eve gitmiş olabilir.
Yarın borsada düşüş yaşanabilir.
13) ÖNYARGI CÜMLESİ:
*Bir konu veya kavram hakkında önceden edindiğimiz olumlu yada olumsuz yargılardır.
Sen bu sınavı kazanamazsın.
Bizimle gelmeyeceğinden eminim.
Bu işte başarılı olacağından kuşkum yok.
Göreceksin, haftaya kadar bitmeyecek.
Bu kitap çok satar.
14) KARŞILAŞTIRMA CÜMLESİ:
*İki varlık yada kavram arasındaki benzerlik veya farkların ortaya konulduğu cümlelerdir.
Ahmet, Cüneyt'ten kuvvetlidir.
Şiir, düzyazıya göre daha çok özen ister.
Divan şiiri, dil yönüyle halk şiirinden güçlüdür.